En octobre de 1944 era Val d’Aran viuec era Operación Reconquista. Entre es tròpes republicanes e es nacionaus qu’entrèren ena Val d’Aran tripliquèren o quatripliquèren eth numèro de persones que i viuien; ues 5.000. Un viatge qu’es maquis abandonèren eth país eth General Moscardo dèc ordens exprèsses de que se hesse ua intervencion exemplar entre es aranesi, que s’exercisse ua grana repression e un exaustiu contròl sociau. Molti anèren tara preson. Aquerò provoquèc un increment dera pòur, e deth silenci, que durèc molti ans.
En 2003 eth Conselh Generau d’Aran organizèc ua conferéncia damb eth militar e istoriador Fernando Martínez de Baños ena que presentaue era sua òbra «Hasta su total aniquilación, el ejercito contra los maquis en Aran», qu’exprèsse quina ère era orientacion des tròpes nacionaus en sòn enfrentament damb eth maquis. Era assisténcia siguec prauba e era trascendéncia pòca; en Aran en 2003 encara non se’n volie parlar e ja auien passat 60 ans. Auíem liejut a Daniel Arasa «Años 40: los maquis y el PCE»; e a Sánchez Agustí «Maquis a Catalunya». Martínez de Baños, mos semblèc que, des d’ua optica diferenta, aportaue ua equanimitat equilibrada; però eth tèma non interessaue ara poblacion aranesa, que responie damb silenci e evasives.
Pendent octobre de 2009, 2010, 2011…, en cementèri d’Es Bòrdes a on suposadament i an sies maquis enterrats s’i celebrèc un omenatge deuant dera suposada tomba. I participauen, en tot cantar cançons republicanes, un centenar de persones, però d’aranesi non n’i auie mès de cinc En aqueri ans quan diguiem eth nòm des maquis era gent caraue, subertot caraue, o s’apartaue… Entre es francesi ère ua auta causa, donques qu’entà eri aqueth siguec un acte de liberacion d’Espanha, dempús d’auer liberat Euròpa deth terror nazi. Auien un emocionant referent.
JORNADES SUS ERA OPERACIÓN RECONQUISTA EN 2024
Ara es causes ja non son iguals. Ja non i a aquera pòur e es actes sus es maquis apareishen mès soent, en Aran. En 2024 se heren ues Jornades sus era Operación Reconquista, organizada per Memorial Democràtic… era participacion aranesa siguec mès notabla. Mireia Boya hec un excellent reportatge d’entrevistes: «Aqueth dia i auie ua nòça». Era pòur e eth silenci s’an superat. En darrèr omenatge en cementèri d’Es Bòrdes i auie mès preséncia aranesa. Ara, Joan Carles Riera Socasau, er istoriador originari de Bossòst, a impartit diuèrses conferéncies sus es maquis, sus Joan Blazquez… e damb eth sòn trabalh a ajudat a superar aquera pòur. E darrèrament er Ajuntament de Bossòst a sabut potenciar, en dues ocasions, e damb fòrça exit, era recreacion dera entrada des maquis en Bossòst. Entre es uns e es auti an artenhut a véncer aqueth silenci, aquera pòur ath nòm des maquis qu’ena Val d’Aran sonque s’emplegaue damb sarcasme entà referir-se a Francesc Moga Vergés ath que li quedèc eth maunòm de «eth Maqui». Li diguien atau perquè en diuèrses ocasions, pr’amor qu’auie ua empresa de husta e subastes, en aqueth octobre de 1944, en veir es maquis ena montanha baishèc entà Betren e Escunhau en tot cridar «que vien es maquis, que vien es maquis!» e eth nòm se li quedèc.
SÒNIA MALKINE, ‘LA CHICA’, D’ORIGEN FRANCÉS, GUIDÈC ES CAMIONS
Anecdòtes apart ara podem parlar des maquis sense alterar-mos, damb equilibri, damb debat… Es maquis ère basicament un moviment d’òmes Per tota Espanha i an hemnes maquis documentades però en Aran non n’auiem cap enquia hè ben pòc. Riera Socasau mos descorbís era identitat dera hemna qu’apareish en quauques fòtos enes croniques dera entrada deth maquis en Aran. Ja n’auie hèt tarlat eth madeish Fernández de Baños, o era escritora Almudena Grandes s’i referís en «Ines y la Alegria», però non auíem endonviat se qui ère. Se tracte de Sònia Malkine, ara que nomentauen «La Chica», d’origen francés, que guidèc es camions damb mès de 700 guerrilhèrs des de Luishon enquia Bossòst, que siguec amant de López Tovar, qu’auie participat ena resisténcia contra es nazis… Auérem era oportunitat de tornar-la a escotar ena recreacion de Bossòst, de he uns dies, damb ua actritz que liegec quauque passatge deth sòn diari, a on exprèsse eth sentiment de frustracion d’aqueri òmes, d’origen espanhòl, qu’auien entrat en Bossòst e qu’acabauen de recéber era orden de tornar entà França e d’avortar era operacion. Damb es ans Sonia Malkine acabèc en Naua York, en Woodstock. E s’auetz podut desencusar que per un viatge aja hèt un Cimalh que non parle de lengua e m’aja deishat emportar pera emocion; però aciu tanben i a lengua: Sònia, en America, siguec ua grana cantanta de folk, que cantèc damb exit per toti es Estats Units, en francés, ena epòca que tanben començaue Joan Baez. Èren ans de reneishement deth folk american; Sònia siguec pacifista e entre es sues composicions portaue cançons en occitan coma «Lou Baylero» (Eth barador), «O, Magalí», «Ditz-me Janeta»… Er Smithsonian Folkways a entre es sòns archius un sus Sònia Malkine, era prumèra divulgadora deth folk occitan en America, que participèc de forma destacada ena operacion Reconquista d’Espanha en Bossòst. Non està mau!
