Era poesia a estat protagonista darrèrament ena Val d’Aran. Eth dissabte passat, dia 21, dia internacionau dera poesia, ena Bibliotèca de Vielha, organizat peth Musèu dera Val d’Aran, se liegeren pendent mès d’ua ora poesies en ueit idiòmes diferents. Eth dia d’abans en Les se viuec era hèsta damb recitacion de poesies en aranés pes mainatges des estudis deth Baish Aran.
Eth dissabte anterior, 14 de març gaudírem ena libreria Era Alquimia de Vielha dera presentacion d’ua interessanta traduccion de poesia ar occitan aranés. Era presentacion siguec organizada per Institut d’Estudis Aranesi sus era òbra Incinerar eth mite. Era autora ei Merche Llop, aragonesa, militanta des lengües, activista literària dera identitat. Era traduccion ar aranés ei de Ramon Sistac, membre der IEA-AALO.
Aguesta òbra compde damb sies edicions en versions bilingües deth castelhan damb er aragonés, eth catalan, er euskera, eth galhèc, er asturian, ce qu’ei ua mòstra der activisme lingüistic de Merche Llop. Pendent era presentacion autora e traductor mos obsequièren damb era lectura de quauqu’un des poèmes, gaudírem d’aqueth plaser pròpri dera literatura medievau eth “gòi dera lengua”.
Aqueth madeish dia en Catalonha, en Barcelona, viuérem era Nit de les Lletres Catalanes, organizat peth IEC e Omnium, coma ua grana hèsta d’exaltacion dera lengua. Ena hèsta s’entreguèren diuèrsi prèmis as creadors e entre eri non i faltec eth reconeishement ara traduccion, en prèmi deth PEN catalan Montserrat Franquesa que s’entreguèc a Ramon Monton pera traduccion ath catalan d’ua òbra, enorme, longuíssima, der aleman, de Tomàs Man, qu’en occitan aranés se titolarie Jusèp e es sòns germans.
Des publicacions en catalan, ua quantitat fòrça nauta, apruprètz ua tresau part corresponen a traduccions. E per çò que hè ara varianta aranesa gaudim d’obres importantes coma Alicia en país des meravilhes, traduïda per Tonho Castet, Eth Petit Prince traduïda per Veronica Barés, Eth Nau Testament òbra de Jusèp Amiell, Dòn Quishòt d’Era Mancha… e fòrça mès òbres encara que non agen tant de reconeishement internacionau: Solitud, Pèira de tartèra, Nocturn aranés… Tota era lengua occitana ei cargada de riques traduccions.
Era traduccion ei un art inseparable ena construccion dera identitat lingüistica. Tà hèr ua bona traduccion cau enténer era òbra ena sua globalitat, conéisher era lengua de gessuda e era d’arribada, compréner era realitat e era societat… Ua bona traduccion ei ua òbra d’art. Era traduccion a importància ena conservacion e ena promocion dera lengua e enes lengües damb pòga socializacion encara mès. E aciu non podem deishar de nomentar per enèssim viatge er enorme trabalh d’Antòni Nogues, traductor de mès de cincuanta òbres dera literatura internacionau ar aranés; ei eth traductor mès prolific ar occitan. Mos a demostat qu’era estructura der occitan ena sua varianta aranesa ei tan elaborada coma entà traduïr òbres deth castelhan, der anglés, deth francés, der aleman, der italian, deth grèc, deth latin, der arab, deth rus…
Però ath delà d’Antòni, ath que non poderam reconéisher era sua grana contribucion, d’auti apòrten damb petites contribucions eth reconeishement dera lengua e dera identitat, coma ei eth cas de Merche Llop e Ramon Sistac.
I an dus petits exemples que m’an arribat enes darrères setmanes e que mereishen eth mèn petit reconeishement: eth prumèr entà un mètge qu’exercic ena Val d’Aran e qu’a aficions literàries. Se cride German, ei d’origen sudamerican e a escrit un recuelh de condes. Eth madeish assomís era sua publicacion en aranés a mès d’en castelhan.
Eth dusau exemple ei entà Xavier Frias, filològ e romanista, autor de mès de 50 òbres en castelhan, galhèc e asturian, prologaire deth darrèr diccionari aranés-castelhan, òbra de Francisco de la Hoz Mendez. Xavier a escrit ues petites òbres de teatre damb finalitat educativa. Se titole Teatristòries e vò hè’c arribar as escòles araneses. Eth madeish se’n responsabilize. Son activistes des lengües, persones qu’encara que non empleguen era lengua nòsta de forma abituau la volerien projectar e projectar-se a trauès sòn.
Era traduccion ei creacion, potenciacion d’ua creativitat personau e eth resultat ei ua naua òbra, a personalitat pròpia e era òbra traduïda a de considerar-se en definitiva damb personalitat particulara, que neish originàriament dera original, dera prumèra.
Era traduccion a d’imitar eth tèxte originau, però tanben l’a de transformar; a d’emplegar sentits, valors, arnesi, pròpis dera lengua ara que se traduís e es cambis son inevitables.
Dera Hèsta des letres catalanes me platz destacar era intervencion de Carles Rabassa premiat damb eth Sant Jòrdi de Novèla (me permeti méter occitan en lòc de catalan): “Èm aciu, pr’amor qu’auem lengua, aguesta lengua; se n’auessem ua auta seríem d’autes causes, però non açò e aciu. Ara e aciu. E sense lengua non i a país, ne libres, ne projectes, ne ‘rondalhes’, ne estratègies, ne arren. Sense er occitan, nosati non i èm”.
