Ara hè un an, eth 3 de noveme, en Sant Sebastian, se constituïc el “Consejo de las lenguas oficiales” deth Ministèri de Politica territoriau e memòria democratica, que substituïe al “Consejo de las lenguas” qu’exercie foncions similars des de 2008. Ua nauetat deth nau Consejo ei qu’incorpòre a representants des govèrns des autonomies, e prevé era participacion des Acadèmies des lengües oficiaus; e donques, er occitan pren, damb er IEA-AALO, per prumèr viatge ena istòria ua representacion ena Administracion Generau der Estat.
Siguí delegat per Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa dera lengua occitana entà participar en aquera amassada e ara n’auem trobat es fruts.
En antic Consejo de las lenguas, ena 5au amassada celebrada en Bilbao eth 3 de deseme de 2018 s’auie acordat qu’era Administracion Generau der Estat promoirie era signatura de convènis damb era Generalitat de Catalonha entà arténher era traduccion dera Constitucion ar aranés. Passèren es ans e non se hec.
Ena amassada de Sant Sebastian podí intervier entà reclamar qu’era Constitucion mane en sòn darrèr article (disposicion finau) que “se publicarà tanben enes autes lengües d’Espanha”; diguí que portam 20 ans d’oficialitat der occitan e qu’eth manament constitucional encara non s’a hèt. Siguí contrariat pera Sindica d’Aran, presenta en aquera amassada de manèra excepcionau, que diguec qu’era Constitucion ja ère traduïda ar aranés. M’estonèc pr’amor que desconeishia eth tèxte dera traduccion a que se referie, e arrés des persones que consultè sabie qu’era Constitucion auesse estat traduïda; ne internet, n’era IA, arren… Arrés en sabie arren. Non la trobàuem enlòc. Pensè qu’era Sindica deuie referir-e a ua traduccion particulara que non se hec publica. E donques… non existie!
Eth madeish 3 de noveme, ena amassada deth Consejo, però ath delà, recebí era propòsta dirècta de Manuel Tuero, Director deth BOE (Boletin Oficiau der Estat), de meter-mos en marcha entà auer era Constitucion en occitan. Agraïsqui era sua iniciativa e eth sòn bon trabalh! Signèrem un convèni a tres: BOE, DOG (Diari Oficiau dera Generalitat) e IEA-AALO. Comencèrem eth camin. È de coheissar que Jèp de Montoya, alavetz president der IEA, ac vedie damb mès esperança que jo.
Des der IEA me demanèren de hèr era prumèra traduccion. Un viatge acabada siguec sometuda ara valoracion, consideracion e correccion dera seccion aranesa der Institut d’Estudis Aranesi, en diuèrses amassades. I auec correccions; per exemple jo emplegui “benestar”, que considèri mès adequada que “benèster”, però era Acadèmia auie aprovat, en Diccionari, aguesta dusau forma e calie èster coerent. En document que jo auia elaborat i auie fòrça emplec de “ar”, protesis que, subertot en gascon, metem deuant de vibrant, paraules que comencen per “r” coma “arrecéber”, “arrespóner”, “arriu”… Era Acadèmia considère qu’aguesta caracteristica non ei guaire estenuda en aranés, non tant coma ena rèsta deth gascon, e que calie suprimir-ne.
Aguesta forma de correccion collectiva, ath delà des documents normatius e toponimics, non l’auíem emplegat jamès. S’an mercat es bases deth lenguatge juridic en occitan. Er IEA-AALO aprovèc eth document a miei abriu.
L’envièrem as servicis deth BOE e aué ja auem era Constitucion en occitan, en tot constituïr, sense dobte, eth reconeishement màger, dera lengua occitana, per part dera Administracion Generau der Estat.
E mentre era Constitucion ère en procés d’impression, un viatge traduïda, trobèrem aquera Constitucion traduïda ar aranés a que hège referéncia era Sindica. Er an 2019, an d’eleccions, es naui membres deth Conselh Generau d’Aran jurèren eth cargue, coma en d’autes legislatures, sus un libre que contenguie era Lei d’Aran. Aqueth an, eth Secretari deth Conselh, David Montalà, pensèc qu’amassa damb era Lei d’Aran i auesse era Constitucion e eth madeish ne hec era traduccion e prologuèc era publicacion. Ne heren ua tirada de cincuanta exemplars que distribuïren pes ajuntaments e pedanies. Auem cercat er exemplar en Conselh Generau, enes dues bibliotèques mès granes d’Aran, en quate pedanies, en cinc Ajuntaments… e sonque auem podut trobar un exemplar en Ajuntament de Naut Aran; era rèsta non i son… Era iniciativa de 2019 siguec bona, però quedèc a miei camin ena sua promocion. E maugrat es diferéncies lingüistiques damb era traduccion oficiau, ère un document ben profitable, damb potencialitat, ath que cau reconéisher eth sòn merit.
Ara ei eth moment de demanar, qu’era Constitucion, se hèsque presenta enes planes mès representatives der Estat, ath cant des autes lengües oficiaus, der anglés, deth francés… e que s’incremente er emplec der occitan ena AGE.
E tà “ahíger ua perla en aguesta corona”, diderie Condò, eth Bisbe dera Sèu, Josep-Lluis Serrano, qu’ei cap d’Estat, ven de publicar per prumèr viatge ena istòria era Carta pastorau en aranés (adaptacion de Ròsa Salgueiro). Non vedíem ua causa atau des des nòstes dependéncies deth Bisbat de Comenge.
